مقدمه
انقلاب اسلامی ایران بدون تردید یکی از بزرگترین انقلاب‌ها و حوادث جهان در قرن بیستم بشمار می‌آید و به تعبیر امام خمینی (ره) ” معجزه قرن ” است که انعکاس زیادی در ورای مرزهای ایران داشت و در بیداری ، امید و اعتماد به نفس مسلمانان بدون توجه به ملیت یا تمایلات سیاسی ملتها ، نقش بسزایی ایفا کرد . پیروزی انقلاب اسلامی در حکم پیروزی اسلام بود و توانایی اسلام برای رهبری مردم سرکوب شده به منظور مقابله با رژیمهای فاسد و تحت سلطه خارجی را آشکار نمود و به عنوان نقطه عطف احیای تفکر اسلامی و تحقق عینی آن بشمار می‌رود که به مسلمانان امید و تحرک بخشید و ضمن ایجاد تحول عمیق فکری و فرهنگی ، اسلام را دوباره زنده کرد . احمد بن بلا – نخستین رئیس جمهوری الجزایر و مبارز بزرگ در راه آزادی کشورش از استعمار فرانسه – انقلاب اسلامی ایران را چنین توصیف کرده بود : انقلاب ایران معجزه قرن است . انقلاب ایران را به هیچ یک از انقلاب‌های جهان نمی‌توان شبیه دانست ، انقلاب‌های بسیاری طی سال‌های اخیر در جهان روی داده است لیکن در اکثر آنها به تغییر رژیم بسنده شده است ، بدون آنکه اعماق فکری انسان را دگرگون سازد . انقلاب اسلامی ایران ، روحیه انسان را از بن دگرگون کرد . انقلاب اسلامی ایران ، حیثیت اسلام را به او بازگرداند … امروز آوای نهضت امام خمینی در دورافتاده‌ترین نقاط جهان به گوش می‌رسد . در دور افتاده‌ترین قبایل صحاری آفریقا سخن از روحی تازه است که انقلاب ایران در قرن بیستم به اسلام داده است .۱

با توجه به اکثریت مسلمان جمعیت نیجریه و جوانی جمعیت آن ، این کشور از کشورهایی است که ظرفیت احیای اسلام و اثرپذیری از انقلاب اسلامی را داشته است.در مقاله حاضر تلاش میگردد پس از معرفی اجمالی نیجریه، به تاثیر انقلاب اسلامی ایران بر این کشور مورد بررسی قرار گیرد.

نگاهی اجمالی به کشور نیجریه
جمهوری فدرال نیجریه با مساحتی به وسعت ۹۲۳۷۶۸ کیلومترمربع در ساحل غربی قاره آفریقا واقع شده است . این کشور از شمال با کشور نیجر ، از غرب با بنین ، از غرب با کامرون و از شرق با چاد هم‌مرز می‌باشد ، و از نظر وسعت چهارمین کشور قاره آفریقا است . این کشور فلات پهناوری است در آفریقای غربی که توسط دو رودخانه نیجر و بنوئه به سه بخش شمالی ، شرقی و غربی تقسیم می‌شود . نیجریه با در اختیار داشتن سه عامل قدرت نظامی ، ثروت و جمعیت در قاره آفریقا ، بویژه در منطقه غرب آفریقا ، از ویژگی خاصی برخوردار می‌باشد و به ” غول آفریقا ” مشهور می‌باشد . موضع‌گیری این کشور در خصوص مسایل قاره آفریقا در نزد کشورهای این قاره از اهمیت بسزایی برخوردار می‌باشد و در موضع‌گیری بسیاری از آنها مؤثر است . نیجریه بعنوان پرجمعیت‌ترین کشور قاره آفریقا و سومین کشور پر جمعیت اسلامی طبق آخرین آمار ( ۲۰۰۸ میلادی ) ۲۴۰/۲۸۳/۱۳۸ نفر جمعیت دارد . از کل جمعیت نیجریه ۲/۴۲ درصد زیر ۱۴ سال ، ۷/۵۴ درصد بین ۱۵-۶۴ سال و ۱/۳ درصد بالای ۶۴ سال است ، که این نشان از جوانی جمعیت آن دارد .

در نیجریه بیش از ۲۵۰ تیره نژادی سیاه‌پوست وجود دارد که مهم‌ترین آنها عبارتند از : هوسا ( هائوسا ) و فولانی ۲۹ درصد ، که بیشترین شمار مسلمانان مربوط به این تیره‌هاست ، یورو با ۲۱ درصد ، ایگبو ( ایبو ) ۱۸ درصد ، ایجاو ۱۰ درصد و …

در این کشور ادیان اسلام و مسیحیت مهمترین آنها می‌باشند . ۵۰ درصد از مردم این کشور مسلمان و غالبا اهل سنت و پیرو فقه مالکی هستند. ۴۰ درصد مسیحی و ۱۰ درصد مذاهب بومی می‌باشند . ۲ البته در قانون اساسی نیجریه ، هیچ دینی بر دین دیگر تفوق ندارد . زبان رسمی مردم این کشور انگلیسی است و از زبانهای متداول که در اکثر نقاط کشور مردم به آنها تکلم می‌کنند می‌توان هوسا ( هائوسا ) ، یوروبا ، ایگبولایبو و فولانی نام برد .
اسلام در قرن هشتم میلادی از سوی بازرگان و معلمان عرب مسلمان که به ” وانگارا وا ”
( Wangara Wa ) شهرت یافته بودند و از طریق لیبی و سودان در شمال آفریقا وارد این کشور شدند ، سپس اصلاح طلبی به نام ” عثمان دان فودیو دام برای مدت یک قرن “نظام اسلامی سوکوتو” را در این کشور برقرار کرد . با ورود استعمار و دین مسیحیت ، رفته رفته در سال ۱۹۳۰ . م حکومت مسلمانان رو به افول نهاد .

نیجریه ۲۶ ایالت دارد و پایتخت آن شهر ” ابوجا ” است . از قرن ۱۶میلادی استعمارگران اروپایی ( پرتغال ، انگلستان ) وارد این کشور شدند . در سال ۱۹۰۰ انگلستان کنترل کامل نیجریه را بدست گرفت تا اینکه در اول اکتبر ۱۹۶۰ ، این کشور به استقلال رسید .۳

فرقه‌های اسلامی در نیجریه

۱) فرقه مهدویه :
این جنبش در قرن نوزدهم تأثیری عمیق بر شمال نیجریه گذاشت و ” عثمان دان فودیو ” شخصیت با نفوذ نیجریه و محبوب مسلمانان هوسا زبان این کشور معتقد به امام مهدی بود و آن را پی افکند . ۴

۲) طریقت اهل بیت ( جماعت امام الکاظم ) :
جماعت امام الکاظم در نیجریه که خود را طریقت اهل البیت می‌نامند ، کمتر از بیست سال قدمت دارد . لاگوس محل تأسیس این جماعت بود که از لحاظ سنتی و اجتماعی سؤال برانگیز است، زیرا شمال بطور سنتی محل پدید آمدن گروهها و جمعیتهای مذهبی بوده است .

۳) طریقه تیجانیه
احمد ابن مختار ابن سلیم تیجانی معروف به شیخ احمد تیجانی ، این فرقه را در سال ۱۱۵
هـ . ق و در صحرای جنوبی الجزایر بوجود آورد . وی تعالیمش را بر اساس بخشی از فقه مالکی پایه‌گذاری نمود که مردم و علما را به سیر و سلوک عرفانی در کنار رعایت احکام فقه و شریعت دعوت می‌کند . طریقه تیجانیه معروفترین مسلک صوفیه در نیجریه است که مریدان و پیروان متشکلی در سراسر نیجریه دارد .

۴) طریقه قادریه
این فرقه از مشهورترین طرق صوفیه است که گسترش جهانی دارد و منسوب به ” شیخ ثموت اعظم و قطب الاقطاب شیخ عبدالقادر گیلانی ” است . از لحاظ جغرافیایی این طریقت در شمال نیجریه پیروانی دارد که گستره آن به پنج میلیون نفر می‌رسد . شیخ و قطب کنونی این طریقت ” شیخ محمد ناصر کبارا ” مترجم و مفسر قرآن به زبان هوسا است. پیروان وی نیز با برگزاری مجالس قرآن و دعای جمعی در مساجد شناخته می‌شوند . شیخ محمد کبارا به دلیل ترس از حکومت وقت ، از موضعگیریهای سیاسی پرهیز می‌کند و با عربستان و عراق نیز رابطه داشته و بیشتر به فکر حفظ موقعیت خویش است. در عین حال این فرقه نسبت به جمهوری اسلامی ایران نظر خصمانه‌ای ندارد .

۵) فرقه احمدیه ( قادیانیه )
استعمار انگلیس در دوران تسلط‌ اش بر جهان اسلام با مخالفت و خیزش اسلامی و اعتراض عمومی روبرو بوده است . شکست‌های پی در پی لشکر انگلیس ، مقاومت مهدی سومالی و کند شدن استقرار انگلیس در شاخ آفریقا به اعتراض مردمی به رهبری علمای استعمار نمونه‌های بارزی از مقاومت مردمی در برابر تسلط انگلیسی‌ها است .
استعمار انگلیس راز موفقیت این مقاومتها و خیزش را در وحدت مسلمانان و قدرت علما می‌دانست به بازی خطرناکی دست زد و فرقه‌های ساختگی مذهبی ایجاد کرد . از جمله این فرقه‌ها ، فرقه منتسب به میرزا غلام احمد قادیانی موسوم به قادیانیه یا احمدیه می‌باشد که عصاره تعالیمش مخالفت با جهاد اسلامی است . اکنون اعضای این گروه صاحب نفوذ و جایگاه در جامعه نیجریه هستند و از سیاست دین‌زدایی دولت نیجریه حمایت می‌کنند . موضع این گروه نسبت به انقلاب اسلامی خصمانه است و با توجه به امکانات مالی که از طرف انگلستان در اختیارشان گذاشته می‌شود مدارس و مساجد فراوانی را در دست دارند . ۵

بطور کلی ، دین اسلام در چند مرحله در نیجریه انتشار یافته است و در تمام مراحل طریقت‌های صوفیه نقش ارزنده‌ای در ترویج تعالیم اسلام در این کشور و غرب آفریقا داشتند . طریقت‌های صوفیه ، بویژه تیجانیه و قادریه که حضور غالب در این سامان دارند ، توجه و احترام خاصی برای اهل بیت و سیرت و سنتهای آنان قائل هستند و از آغاز تاریخ اسلام فرزندان امامان معصوم جایگاه ممتازی در این مناطق داشتند و آنان را ” شرفا ” می‌گفتند. این نوع فضای مذهبی زمینه‌های مساعد برای رشد افکار و تعالیم اهل بیت و مذهب حقه شیعه را فراهم می‌کند .

همچنین ، کثرت‌گرایی مذهبی نیجریه ، بعدی منطقه‌ای دارد ؛ گرچه کثرت‌گرایی کامل و منظمی نیست . اکثریت قریب به اتفاق جمعیت در ایالت‌های شمالی ( که بیشتر یک منطقه واحد بود ) مسلمانند و حال آنکه مسیحیت در بخش‌های جنوبی و شرقی نیجریه ریشه‌های عمیقی دارد .

با این حال ، اقلیت‌های مسیحی نسبتا اندک اما مهمی در شمال نیجریه بویژه در اطراف استان جنوبی زاریا ( ایالت کادونا) و ایالت‌های پلیتو و گنگولا زندگی‌ می‌کنند . همچنین جوامع مسلمان مهمی در منطقه غربی پیشین هستند که طبق برخی برآوردها تقریبا نیمی از کل جمعیت آن بخش از نیجریه را تشکیل می‌دهند .

بنابراین ، بدلیل اکثریت داشتن مسلمانان در نیجریه و جایگاه و موقعیت امروزی آن به مثابه یک ملت ، بازتاب انقلاب اسلامی ایران بر آن کشور شایان توجه است .

انقلاب اسلامی و تجدید حیات اسلامی در نیجریه
پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل حکومتی در ایران با نام اسلام و دعوت جهانی رهبر آن، امام خمینی(ره)، به اتحاد مسلمانان و همه مظلومان جهان در برابر ظلم و ستم و استبداد و بی‌عدالتی غرب بی‌تردید در بیداری ، امید و اعتماد به نفس مسلمانان بدون توجه به ملیت یا تمایلات سیاسی ملتها نقش بسزایی ایفا کرده است .

یکی از مصادیق بارز پذیرش پیام انقلاب اسلامی و گسترش آن علی‌رغم بعد مسافت ، مسلمانان نیجریه می‌باشند ، که با وجود جو روانی خاص و فشار حکومتهای نظامی متعدد ، بارها وفاداری خود را به انقلاب اسلامی و بنیانگذار آن امام خمینی (ره) ابراز داشته‌اند .

این گرایش و وفاداری به ارزشهای اسلام ناب ، به حدی بوده است که کنفرانس‌ها و سمینارهای متعددی در سالهای اخیر برای بررسی ” نقش جدید اسلام در آفریقا ” ، و ” دلایل تغییر نقش علما ” و ” علل ظهور پدیده بنیادگرایی اسلامی – به تعبیر غربی‌ها ” برگزار گردیده است .

رهبری آیت‌الله خمینی و فکر انقلاب اسلامی در جامعه اسلامی نیجریه و به ویژه در میان مسلمانان محروم شمال احساسات و واکنش‌هایی را برانگیخت . نسخه بنیادگرایی اسلامی طراحی و عملی شده در ایران را رهبران محلی احیاگرایی اسلام در جهت پوشش بخشیدن به مبارزه علیه فساد فزاینده و مادی‌گرایی بیش از حد تشکیلات سیاسی نیجریه‌ ماهرانه به کار گرفتند . در دولتی شکننده و متزلزل با دستگاه امنیتی بیش از حد به کار گرفته شده ، حمله مداوم به ماهیت غیرمذهبی رژیم و فشارهای فزاینده برای گسترش شریعت در سراسر کشور ، مشکلاتی جدی برای سیاستگذاران در نیجریه به وجود می‌آورد . ۶

در همین راستا ، تأسیس ” مجمع علمای نیجریه ” در سال ۱۹۸۰ – و بعد از جریان شریعت – نتایج پرباری را بر جای گذاشته است . دکتر عمربیلو ، دبیر کل این مجمع ، اهداف تأسیس آن و موفقیتهای بدست آمده را چنین برمی‌شمارد :

۱- ایجاد وحدت کلمه در میان مسلمانان نیجریه ؛
۲- ایجاد آگاهی و ارتقاء رشد فرهنگی مسلمانان و یادآوری حقوق اسلامی و شرعی آنها ؛
۳- اعاده حقوقی که در طول سالها سلطه استعمار از مسلمانان گرفته شده است ؛
۴- تأسیس و توسعه مدارس در سطح ایالتها و نیز فدرال ؛
۵- تعلیم اجباری معارف اسلامی در کلیه مراکز آموزشی ( ابتدایی تا دانشگاه ) ؛
۶- مساعدت و همکاری با کلیه گروهها و سازمانهای اسلامی به منظور تحقق اهدا و متعالی اسلام .

بنا بر اظهارات دکتر عمر بیلو این مجمع تاکنون بسیار موفق بوده است و در رشد آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی علما و عامه مردم ، نقش بسزایی داشته است . مبارزه با عقیده انحرافی ” سکولاریسم ” و ” جدایی دین از سیاست ” نیز در رأس فعالیتهای مجمع فوق قرار داشته است که خود نیز به انگیزه‌ای برای متهم کردن آن به ” اجتماعی سیاسی ” تبدیل شده است. ۷

از جنبه‌های دیگر تجدید حیات اسلامی ، تغییر در پوشش زنان و بازگشت آنها به حجاب و وقار اسلامی بود که برای سالها در دبیرستانها و دانشگاهها از آن منع شده بودند . این رجعت محصول فعالیتهای همه جانبه‌ای است که مسلمانان شمال در طول سالها مقاومت ، انجام دادند تا موفق شدند رؤسای ایالتهای مسلمان‌نشین را قانع کنند که دختران مسلمان باید اجازه چنین پوششی را داشته باشند . لباسی که قبلا در مدارس اجباری شده و از دوران استعمار هم به ارث رسیده بود ، همیشه بعنوان مانعی اساسی در فرستادن این قشر به مدارس به شمار می‌آمد .

همچنین ، تأثیر پیام روح‌بخش انقلاب اسلامی در میان بت‌پرستان و معتقدین به مذاهب بومی که از مصادیق واقعی استضعاف فرهنگی و فکری هستند ، پدیده‌ای دیگر بود که حیرت همگان را برانگیخت . نمازهای جمعه مسلمانان و سایر مراسم و اعیاد اسلامی ، در این سالها شاهد ایمان آوردن گروه گروه این مردم است که از دنیای تاریکی و جهل به هدایت و نور اسلام رهنمون می‌شوند .

دانشگاهها و محافل علمی و پژوهشی نیجریه نیز شاهد رجعت دوباره تحصیل‌کردگان مسلمان به ارزش‌های اسلام اصیل بوده است . بر اساس مقاله‌ای از روزنامه کرسنت اینترنشنال در سال ۱۹۹۱ که حاوی گزارشی از تجدید حیات احکام و روحیه اسلامی در بین اقشار دانشگاهی نیجریه است ، می‌توان مدعی شد که تحولات و نمودهای احیا اسلام و تحکیم آن در جامعه دانشگاهی نیجریه که بعدها به توده‌های وسیع مردم در روستاها و شهرها در این کشور انجامید ، متأثر از انقلاب اسلامی ایران است . از جمله این محافل ، در انجمن دانشجویان مسلمان (MSS ) است؛ این انجمن در سال ۱۹۵۴ تأسیس گردیده است و در کل کشور دارای تشکیلاتی می‌باشد . انجمن دانشجویان مسلمان و گروه شیعه اکنون از جمله گروههای فعال اسلامی در نیجریه محسوب می‌شوند و میلیونها عضو در میان دانشجویان مسلمان کشور دارند . انجمن دانشجویان مسلمان مایل است که حکومت اسلامی در نیجریه ، حکومت اسلامی ایران را الگوی خود قرار دهد . حکومتی که رهبرانش بسیار نزدیک به رهبران ایران باشند و دستورالعملهایی مطابق رهبران ایرانی در خصوص حکومت لائیک و غیر دینی نیجریه صادر نمایند و در درگیری‌هایی که اخیرا میان مسیحیان و مسلمانان در چند دانشگاه این کشور بوقوع پیوست ، پیش قدم باشند . آموزش قرآن ، معارف و سیاست اسلامی ، انجام فعالیت‌های اجتماعی و برگزاری جشن‌ها و مراسم مذهبی و انتشار مجلات ، اهم فعالیت‌های این انجمن را تشکیل می‌دهند . همچنین ، بیش از ۱۰۸۴۹ مسجد در دبیرستان‌ها ، دانشکده‌ها و دانشگاههای نیجریه وجود دارد که تحت کنترل انجمن مذکور بوده و شیعیان نیجریه توجه ویژه‌ای به آن دارند و اغلب برنامه‌ها و مراسم خود را در آنها اجرا می‌کنند .۸

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران ، گروههای بسیاری به این نتیجه رسیدند که تنها یک انقلاب همه جانبه اسلامی ، گره گشای مشکلات کشور می‌باشد . در همین راستا ، در هتل کنفرانس کنگو ، یکی از مراکزی که توسط دانشگاه ” احمدو بلو” ( Ahmadu Bello ) در زاریا اداره می‌شد ، مدتها دانشجویان مسلمان در زاریا خواستار قطع فروش نوشیدنی‌های الکلی در این مرکز شده بودند که در نهایت به بار مذکور حمله برده و آنجا را ویران کردند و بر اثر این درگیری ۲۴ دانشجو دستگیر شدند و دیگر دانشجویان دخیل در تظاهرات در نواحی مختلف شهر پراکنده شدند و به نوشتن شعارهای انقلابی پرداختند .۹

جوانان مسلمان نیجریه به قرآن و اسلام عشق می‌ورزند ولی آن قدر بهای یک جلد قرآن را در این کشور بالا برده‌اند که آنها قادر نیستند نسبت به تهیه آن اقدام کنند و ناگزیرند قرآن را رونویسی نمایند . گروهی به نام ” مایتاسیتا ” که خود را یک جریان اسلامی معرفی می‌کنند همچون منافقین ایران هر از چندگاهی در کوچه و خیابان به مردم حمله کرده و به قتل و غارت می‌پردازند تا افراد را نسبت به مسلمانان بدبین کنند .

تأثیر امام در نیجریه بسیار زیاد است . جوانان در نیجریه هم برای عبادت و هم در امور سیاسی که غیرمسلمانان آن را از اسلام جدا کرده‌اند ، ولی امام (ره) اندیشه وحدت دین و سیاست را مطرح کرد ، اهمیت ویژه‌ای قائل هستند .

حرکت‌های روشنگرانه‌ای که بعد از انقلاب اسلامی ایران در نیجریه صورت گرفت هرچند حائز اهمیت هستند ولی به لحاظ عدم اتحاد و نزدیکی آراء علما و رهبران مذهبی جامعه تاکنون محدود بوده‌اند . به هر حال آنچه بیش از همه مهم است این است که مسلمانان نیجریه تقریبا این حرکت را درک کرده و در این راستا در حد توان خود – هر چند به صورت رقابت با مسیحیان – به اقداماتی مبادرت ورزیدند که می‌توان به مسئله اسلامی کردن معارف ، که در چند سال اخیر در بخش مطالعات دانشگاه عثمان دان فودیو آغاز شد یا برگزاری ” کنفرانس بین‌المللی در آفریقا ” در نوامبر ۱۹۸۹ ، که به تأسیس سازمان اسلامی در آفریقا انجامید ، اشاره نمود .۱۰

قبل از انقلاب اسلامی ایران مردم و بویژه مسلمانان نمی‌توانستند تظاهرات کنند ولی پس از انقلاب ، ملت به برپایی تظاهرات علیه حکومت‌های ظالم و تصمیماتی که خلاف اسلام صادر می‌شود ، اشتیاق فراوان نشان داده‌اند . یکی از ویژگی‌های عمده انقلاب اسلامی این است که ، اعتماد مسلمانان به دینشان را بازگرداند ؛ همچنین مسلمانان را از هر گروه و فرقه با یکدیگر متحد ساخت و آنها را با یکدیگر آشنا کرد . مثلا قبل از انقلاب برخی از مسلمانان نمی‌دانستند که فلسطین نیز وجود دارد ، ولی بعد از انقلاب به این مهم پی‌ بردند و مطلع شدند که مسلمانان در قاره آسیا هم مظلوم هستند . در حقیقت ، انقلاب اسلامی ایران سبب بیداری ملت‌های مسلمان در اقصی نقاط دنیا گردید . همچنین تظاهرات مسلمانان نیجریه به منظور برقراری قانون شریعت اسلامی را می‌توان متأثر از انقلاب اسلامی ایران دانست . کشوری که سالیان سال دستخوش کودتاهای نظامی متعدد و روی کار آمدن ژنرال‌های دیکتاتوری بوده است که مجال ابراز عقیده به مردم خود را نمی‌دادند و با توجه به اکثریت مسلمان ، حکومت خود را حکومتی لائیک می‌دانستند ، سرانجام وادار شدند در مقابل خواست اکثریت مسلمانان کشور – برپایی قوانین اسلامی در ایالات مسلمان‌نشین – سر تعظیم فرود آورند .

در مقابل تأثیرات انقلاب اسلامی در احیای اسلام ، کشورهای غربی نیز وارد عمل شد و آفریقایی کردن مسیحیت و بومی‌سازی آن را مورد نظر قرار دادند . مسیحیت همواره با ارائه خدمات گوناگون درصدد جلب مسلمانان کشورهای قاره آفریقا از جمله نیجریه بوده است . هدف از تبلیغات مسیحی ، توسعه نفوذ کلیسا در این کشور با نشر مسیحیت و دور کردن مردم از اسلام می‌باشد ، همین امر سبب گردیده است که در هیچ دوره و زمانی میان مسلمانان و مسیحیان در نیجریه سازگاری پایداری وجود نداشته باشد . به هر حال ، درگیری‌های متعددی میان مسیحیان و مسلمانان در خصوص مسائل و موضوعات متعدد از جمله اجرای قانون شریعت اسلامی طی سالیان اخیر رخ داده است و به یک تشنج منجر شده است . بطوریکه در اوایل ۱۹۸۷ و در می و اکتبر ۱۹۹۱ شورشیان ضد مسیحی در بخش‌های شمالی نیجریه شورش کردند که در نهایت بیش از سه هزار نفر در درگیری‌های بین مسلمانان و مسیحیان در این سالها کشته شدند . سلسله درگیری‌های منظمی نیز در می ۱۹۹۲ میان مسیحیان و مسلمانان هوسا و فولانی بیش از یک هزار تلفات بر جای
گذاشت .۱۱

در یک بررسی گذرا ، عملا مشخص می‌شود که احیاگری اسلامی در ایران با همه فرقه‌گرایی و شور و شوق مذهبی آن تأثیر مستقیمی بر قیام‌های میتاتسین و نهادها و مظاهر آن داشت . به نظر می‌رسد چندین عامل بر این رابطه دلالت دارد؛ نخست ، شور‌ش‌های میتاتسین و حرکت احیاگرانه اسلامی که به صورت مطالبه فزاینده شریعت در نیجریه ظاهر شد ، درست همان گونه رخ که روند برقراری جمهوری اسلامی در ایران به اوج خود رسید .

دوم ، عامل شهادت در میان پیروان میتاتسین و هواداران آیت‌الله خمینی مشترک بود . در هر دو جنبش ، توده‌های جوان به فرمان رهبران مورد احترام خود به نبردی خطرناک و پرمخاطره برای دفاع از اسلام دست زدند و بسیاری در این مبارزه کشته شدند . برای مثال ، می‌توان شورش‌های میتاتسین در ناحیه یان آواکی واقع در کانو در دسامبر ۱۹۸۰ را بررسی کرد . در رودر روی مستقیم میان هواخواهان میتاتسین و زره‌پوش‌های ارتش که برای سرکوب آنان به حرکت در آمده بود ، طرفداران میتاتسین « فقط از این رو از خانه‌هایشان بیرون آمدند و ایستادگی کردند تا بر سر ایمان خود در برابر آتش مسلسلها جان ببازند » . برخی از کسانی که شاهد این فداکاری و ایثار بودند ، گفتند که یاوران میتاتسین کاملا از جان خود دست شسته بودند . ۱۷ توضیح واقعی می‌تواند اعتقاد راسخی باشد که این گروه و پیروان بنیادگرای امام خمینی (ره) در آن مشترک بوده‌اند ، مبنی بر اینکه کسانی که جان خود را طبق فرمان رهبران خود در راه پیرایش اسلام از دست می‌دهند ، یکسره به بهشت می‌روند .

سوم ، مواضع ضد امپریالیستی و ضد صهیونیستی انقلابیون ایران برای احیاگران اسلامی در نیجریه ، جایی که در آن سوابق و زمینه‌هایی تاریخی برای چنین احساساتی وجود داشت ، شدیدا جذابیت یافت . به گفته پیتر کلارک ، ورود نیروهای استعماری در آفریقای غربی برای مهدویون تجلی نشانه‌های آخر زمان بود و نهادهای استعماری غربی به چشم دجال نگریسته می‌شدند . آنان از پذیرش پیمانی که حاکمان مسلمان با مقامات استعماری منعقد می‌کردند ، سرباز می‌زدند ». حتی پس از شکست از مقامات استعماری بریتانیا ، رهبران مهدویت همچون می احمدو ( امیر میسائو ) و می وورنو ( فرزند سلطان اتاهیرو ) ، با الگوی هجرت از نیجریه به سودان رفتند تا از قبول حاکمیت مسیحیان که آن را کفر و سرنوشتی برتر از مرگ تصور می‌کردند ، اجتناب ورزند . ۱۸

در این اواخر ، رهبر یکی از گروههای احیاگرانه اسلامی نیجریه که درباره رابطه جنبش او با ایران از وی سؤال شده بود ، پاسخ داد که امام خمینی تنها کسی است در جهان امروز که مطابق با قرآن و سنت پیامبر (ص) عمل می‌کند . او نکته افشاگرانه تری را نیز افزود مبنی بر اینکه آیت‌الله خمینی همچنین مجدانه در تلاش است تا آزادی مسجدالاقصی را در اورشلیم ( بیت‌المقدس ) از دست یهودیان ببیند .

سرانجام ، موفقیت انقلاب اسلامی در ایران احتمالا گذار جنبش میتاتسین را از حالت نیرویی منفعل به نیرویی تهاجمی موجب شد . رویدادهای ایران همچون فاصله جغرافیایی این کشور دور نبوده ، چرا که مسلمانان بسیاری بویژه در شمال فعالانه به تحولات جهان عرب علاقمند بودند .

حجاج یا زائران اماکن مقدس مکه و مدینه که هر سال با هزاران تن از مسلمانان نیجریایی مواجه می‌شوند ، منابع اطلاعاتی مهمی هستند . همچنین شبکه‌های رادیویی خارجی از کشور ، به زبان‌های محلی از جمله صدای آمریکا ، بی بی سی ، خبرگزاری‌های خاورمیانه و غیره به راحتی به نیجریایی‌ها دسترسی دارند . منابع فرهنگی و مذهبی منتشر شده توسط سفارت‌های عربی و اسلامی نیز در نیجریه در دسترس است .

تأثیر انقلاب اسلامی بر شیعیان
یکی از شاخص‌ترین نمودهای تأثیر انقلاب اسلامی ایران ، رسمی شدن ، اهمیت یافتن و پدید آمدن مکتب تشیع در برخی کشورهای آفریقایی است ؛ از جمله این کشورها می‌توانیم از نیجریه نام ببریم که از مهم‌ترین کشورهای حوزه غرب آفریقا است . پیرایش شیعیان در این کشور به بعد از انقلاب اسلامی باز می‌گردد . با وقوع انقلاب ، افکار مردم این کشور همانند سایر کشورهای مسلمان متوجه انقلاب و رهبری آن شدند و عموما این پدیده تاریخی آنها را مبهوت خود کرده و نام انقلاب و رهبری آن شدند و عموما این پدیده تاریخی آنها را مبهوت خود کرده و نام امام خمینی (ره) در قلوب آنها جای می‌گیرد . بنابراین اولین گروه شیعه در نیجریه و بعد از انقلاب اسلامی ایران در قالب ” حرکت اسلامی شمال
نیجریه ” شکل گرفت .

این حرکت شیعی به وسیله شخصی بنام ” مالام ابراهیم الزاک زاکی ” ( ZAKI Mallam Ibrahim El-Zak ) ، که از محبوبیت نسبی در جامعه اسلامی برخوردار است، رهبری می‌شود . رهبری حرکت در سالهای اول انقلاب بعد از سفری که به ایران داشت به تشیع گرایش پیدا کرد . او به انقلاب اسلامی ایران و امام خمینی (ره) توجه خاص دارد و خود را از رهروان امام راحل می‌داند . الزاک زاکی حکومت سکولار و غیردینی در قانون اساسی نیجریه را رد می‌کند و به حکومت روحانیون ایران نگاه مثبتی دارد و به بحث در این خصوص می‌پردازد که برای ایجاد یک حکومت اسلامی باید ابتدا حکومت غیردینی را از بین برد و سپس اظهار می‌کند تا زمانی که شریعت ، قانون ملی نیجریه نشود جهاد ادامه خواهد داشت .۱۲

به همین جهت این حرکت در شمال نیجریه از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و جوانان نیجریه به این حرکت تمایل پیدا کردند . علاوه بر جوانان ، اساتید و اعضای هیأت علمی دانشگاهها در شمال نیجریه و تعدادی از متفکرین در جنوب به این حرکت ابراز علاقه می‌نمایند .

حرکت اسلامی شمال نیجریه از اوایل دهه ۱۹۸۰ ابتدا در مراکز آموزش عالی طرح‌ریزی شد . در اواخر دهه ۱۹۸۰ به روستاها و شهرها نفوذ کرد و در دهه ۱۹۹۰ به صورت جنبشی مردمی به خصوص در روستاها تبدیل شد و مورد استقبال قرار گرفت ، به طوری که در گردهمایی‌های خود از مردم می‌خواهند که در قالب جمعیت کمتری شرکت کنند تا بتوانند آنها را کنترل کنند .

زاک زاکی در مصاحبه‌ای با مجله نیوز در ۲۳ ژوئن ۲۰۰۰ میلادی می‌گوید : « از سال ۱۹۸۴ ما روز قدس را برای راهپیمایی اعلام کردیم و ژانویه امسال نیز آن را برگزار نمودیم ؛ این روز به عنوان روز همبستگی با ملت فلسطین گرامی داشته می‌شود . بنابراین از سال ۱۹۸۴ تا کنون ما تظاهرات مذکور را در پایان ماه مبارک رمضان داشته‌ایم و راهپیمایی امسال انجام شد و بیش از یک میلیون نفر از ایالت زاریا و شهرهای دیگر در آن شرکت کردند .

اخیرا در پایان آوریل ، عاشورای حسینی را داشتیم که این مراسم سوگواری پسر پیامبر اسلام(ص) حسین بن علی (ع) با شرکت صدها هزار نفر از مردم که لباس‌های سیاه پوشیده بودند در کمال حزن و اندوه برگزار شد . » ۱۳

همچنین تحت تأثیر پیروزی انقلاب اسلامی و شخصیت امام راحل بسیاری از مسلمانان بویژه جوانان جذب انقلاب اسلامی شده‌اند و با مذاهب اهل بیت آشنا گردیده‌اند . این کار از طریق مراسله با برخی مؤسسات تبلیغی که کتابهایی به زبانهای مختلف منتشر می‌کنند و یا از طریق برخی کتابهای ترجمه شده صورت می‌گیرد . اما بهترین کانال آشنایی با مذاهب اهل بیت حضور گروههایی از این جوانان در حوزه‌های علمیه قم ، لبنان و دمشق می‌باشد و برخی از آنها پس از بازگشتن به کشور خود به نشر مذهب اهل بیت می‌پردازند .

به این ترتیب ، یکی از شاخص‌ترین نمودهای تأثیر انقلاب اسلامی ، اهمیت یافتن و تشکیلاتی شدن تشیع در برخی از کشورهای آفریقایی ، از جمله نیجریه است . در این میان مهمترین کانون تأثیرگذار ، پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل یک قدرت سیاسی دینی در ایران و وجود یک شخصیت عرفانی و روحانی در رأس آن ، کتابها و نشریات مختلف مربوط به مؤسسات دینی و آموزشی و تحصیل و تربیت طلاب نیجریه‌ای در حوزه‌های علمیه بویژه قم بوده است. این در شرایطی است که جریانات وابسته به وهابیت – قادریه ، احمدیه و … – سعی کرده‌اند با تفسیر غلط اعتقادات شیعی و جعل اکاذیب، کلیه فرق اسلامی را که بسیاری ا‌ز آنها تحت تأثیر پیام وحدت‌بخش انقلاب اسلامی نسبت به تشیع دید مثبتی پیدا کرده بودند ، بسوی خود جذب کرده و بذر عداوت و کینه را علیه شیعیان خصوصا جمهوری اسلامی ایران در میان فرقه‌های اسلامی پراکنده سازند .

همچنین ، انقلاب اسلامی ایران بر مسلمانانی که پیرو مکتب اهل بیت بودند ، یعنی بر شیعیان جهان تأثیر فوق‌العاده و شگفتی داشت و می‌توان ادعا کرد که جایگاه شیعیان جهان را از حاشیه و پیرامون به مرکز ثقل تحولات جهان اسلام منتقل نمود . شیعیانی که در طول چندین قرن نه تنها در اقلیت بوده و همواره آماج حملات شدید تبلیغاتی بویژه توسط حکام و خلفای بلاد اسلامی قرار می‌گرفتند و الزاما با تکیه بر اصل تقیه حتی از بروز افکار و اندیشه‌های خود هراس داشتند با این پیروزی جانی دوباره گرفته و در صف اول مبارزه با استعمار و استکبار جای گرفتند . ۱۴

شرق‌شناسان و اسلام‌شناسان غربی که تا این زمان توجه چندانی به مکتب تشیع نداشتند و اسلام را از غفلت بزرگ خود گردیده و احساس کردند که از نظر شناخت مکتب تشیع در تاریکی و ابهام شدیدی بسر می‌برند، لذا گرایش به درک اسلام از دیدگاه مکتب تشیع بیشتر گردید .

بر اساس اطلاعات به دست آمده تنها در کشور نیجریه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بیش از ۱۰ میلیون نفر به پیروان مکتب تشیع افزوده شده است . ۱۵ به هر حال ، با توجه به موارد فوق ، باید بر این نکته اذعان داشت که چنانچه در تقارن یا توالی انقلاب اسلامی ایران هر گونه حرکت و تحول سیاسی – اسلامی مشابهی در هر یک از کشورهای اسلامی رخ داده باشد ، می‌توان با صراحت بیان کرد که این امر متأثر از انقلاب اسلامی بوده است .

در مجموع می‌توان بازتاب انقلاب اسلامی بر شیعیان را در موارد زیر مورد توجه قرار داد :

- انتقال از حاشیه به مرکز ثقل جهان اسلام ؛
- گرایش محققین ، پژوهشگران و اسلام‌شناسان به شناخت بیشتر تشیع ؛
- گرایش غیرمسلمانان و حتی مسلمانان اهل سنت به مکتب تشیع ؛
- ایجاد روحیه انقلابی و در واقع الگوبرداری از انقلاب اسلامی در تقابل با استکبار جهانی ؛
- پیرایش امواجی از اسلام سیاسی در میان شیعیان که خواهان بخش یا تمامی قدرت و حکومت هستند . ۱۶

البته ذکر موارد فوق به این معنا نمی‌باشد که انقلاب اسلامی ایران بر مسلمانان تابع مکتب اهل سنت تأثیر لازم را بر جای نگذاشته است بلکه این گروه نتوانسته‌اند به علت ساز و کارهای موجود همانند وابستگی اقتصادی علمای اهل سنت و انتصاب آنها به عنوان نمونه ائمه جمعه و جماعات از سوی دولت و … همچون جوامع اهل تشیع ، شیوه‌ای انقلابی را در پیش گیرند و جوامع خود را به همان صورت که در ایران اتفاق افتاد ، تحت تأثیر قرار دهند .

نتیجه‌گیری
ارائه مبانی تئوریک نظام اسلامی و تبیین بخش‌های مختلف آن همراه با تأکید بر ضرورت چنین حکومتی برای جوامع اسلامی از جمله نیجریه یکی از پیام‌های مهم انقلاب اسلامی به شمار می‌رود . البته قرنها تلاش استعمار مبنی بر استقرار نظام‌هایی که قانون و فرهنگ دلخواه آنها را در این کشور برقرار کنند و وابستگی همه‌جانبه را در بعد از استقلال استمرار بخشند از یک سو، و حضور مسیحیت جهانی در کنار صهیونیسم بین‌الملل از سوی دیگر که سالهاست مبارزه جدی را علیه اسلام و مسلمانان در نیجریه آغاز کرده‌اند ، موانعی در راه رسیدن مسلمانان به حقوق حقه خود ایجاد کرده‌اند ، اما اکثریت مسلمانان نیجریه خصوصا جوانان و اقشار تحصیل کرده به خوبی پیام آزادی بخش انقلاب اسلامی را دریافت نموده و در دستیابی به آن گامهای اساسی برداشته‌اند که اتحاد روزافزون مسلمانان مبنی بر اسلامی شدن قوانین و شئون جامعه در ایالت‌های مسلمان‌نشین و وادار نمودن فرمانداران این ایالت‌ها به پذیرش و اجرای این قوانین در راستای پیام فوق‌الذکر می‌باشد .

بطور کلی ، پیروزی انقلاب اسلامی و استقرار جمهوری اسلامی در ایران گرایش نهفته به سوی احیاگری و اصلاح اسلامی در نیجریه را برانگیخت . با این حال ، بنیادگرایان و احیاگران اسلامی در نیجریه گروهی منفرد و متحد نیستند . در منتهی درجه افراط فرقه میتاتسین قرار دارد که برای نیل به برخی از اهداف خود به خشونت متوسل شده است . همچنین در محیط‌های دانشگاهی دانشجویان رادیکالی هستند که اسلام برای آنان ابزار مؤثری برای به چالش کشیدن نهادهای درون و بیرون دانشگاه‌ها بوده است . علاوه بر این ، رهبران سنتی‌تری در میان مسلمانان سنی هستند که در عین حال فعالانه از بسط شریعت در سرتاسر نیجریه پشتیبانی می‌کنند . فرقه‌گرایی شدید و افراطی در میان احیاگران اسلامی تلاش مستمری را از سوی آنان برای بدست گرفتن قدرت دولتی ناممکن ساخته است . در مقابل، هر گاه آنان در قیام‌ها یا ناآرامی‌های میان مذهبی درگیر شده‌اند، دولت – هر چند با دشواری و هزینه‌های فزاینده – موفق به سرکوب آنها شده است.

احمد فریدونی، کارشناس ارشد مطالعات منطقه‌ای، به نقل از مرکز اسناد انقلاب اسلامی

پی نوشتها:
۱- منوچهر محمدی ، بازتاب جهانی انقلاب اسلامی ، ۱۳۷۹، ص ۲۴۹ .
WWW . CIA.GOV\LIBRARY\PUBLICATION\ THE- WORLD- FACT BOOK\GOES\BL.HTML -2
Ibid -3
4- ژوزف . ام . کوک ، مسلمانان آفریقا ، ترجمه سید اسدالله علوی ، مشهد : آستان قدس رضوی : بنیاد پژوهشهای اسلامی ، ۱۳۷۳ ، ص ۳۲۷ .
۵- سید کاظم مهرنیا ، طریقه‌ها و فرق اسلامی در نیجریه ، کیهان فرهنگی ، جلد ۱۶ ، شماره ۱۵۴ ، مرداد ۱۳۷۸ ، صص ۷۳-۷۵
۶- جان . ال . اسپوزیتو ، انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن ، ترجمه محسن مدیر شانه‌چی ، تهران : مرکز بازشناسی اسلام و ایران ، ۱۳۸۲ ، ص ۳۱۰-۳۱۱٫
۷- منوچهر محمدی ، پیشین ، صص ۲۵۴-۲۵۵٫
۸- جهت مطالعه بیشتر مراجعه کنید به :
چشم‌انداز ارتباطات فرهنگی ، شماره چهارم ، مهر ماه ۱۳۸۲٫
۹- منوچهر محمدی ، پیشین ، ص ۲۵۹ .
۱۰- چشم‌انداز ارتباطات فرهنگی ، پیشین ، ص ۳۹٫
۱۱- ژوزف . ام . کوک ، پیشین ، صص ۳۳۲-۳۳۳
۱۲- جان . ال . اسپوزیتو ، پیشین ، ص ۳۱۸٫
۱۳- همان ، ص ۳۱۹٫
۱۴- جهت مطالعه بیشتر مراجعه کنید به: جامعه و فرهنگ آفریقا ، سال پنجم ، شماره ۲۶ ، اردیبهشت ۱۳۷۸ ، صص ۱۴-۱۵٫
۱۵- همان ، ص ۱۷٫
۱۶- منوچهر محمدی ، پیشین ، ص ۲۵۹٫ ۱۷- جهت